نشست علمی با موضوع «شاخص‌های تمدن نوین اسلامی»

با ارائه حجت الاسلام و المسلمین استاد حبیب‌الله بابایی[1]

مقدمه

در این نشست بحثی با عنوان شاخص‌های تمدن نوین اسلامی خدمت بزرگواران مطرح خواهد شد. وقتی صحبت از معیار و شاخص به میان می‌آید ما دنبال این می‌گردیم که اساساً تمدن صرفاً یک نظریه نیست بلکه تمدن باید بتواند در یک برهه زمانیِ مشخص، مسئله‌هایی را پاسخ بدهد و این پاسخ‌ها قابلیت محک زدن، ارزیابی و اندازه‌گیری کردن را داشته باشد؛ لذا وقتی صحبت از تمدن نوین اسلامی به میان می‌آید منظور این نیست که با یک سری ایده، خودمان را سرگرم کنیم و در اتاق‌هایی خودمان را از لحاظ فکری ارضا بکنیم اما در عینیت جامعه خودمان و جهان اسلام، مسائل و مشکلات سختی داشته باشیم و نسبت به آن‌ها هیچ‌گونه مسئولیتی حس نکنیم و در برابر آن‌ها فکر و اقدامی انجام ندهیم.

قصد داریم روی کلمه شاخصه‌ها تمرکز کنیم که اساساً ما تمدن را با چه چیزی محک می‌زنیم و تمدن اسلامی را با چه چیزی ارزیابی کرده و می‌سنجیم؟ به نظر می‌آید در سه محور ما می‌توانیم شاخص‌هایی را برای تمدن نوین اسلامی ارائه دهیم:

محور اول

اینکه ما اساساً منابع دینی خودمان را مراجعه کنیم و مرور کنیم که چه شاخصه‌هایی را برای تمدن مطلوب می‌توان در نظر گرفت تا اینکه وضعیت و کیفیت حرکت تمدنی خودمان را بر اساس آنچه در کتاب و سنت آمده، ارزیابی کنیم. احتمالاً اگر شما هم یک بار دیگر قرآن را مرور کنید ممکن است 10 شاخص پیدا کنید و آن شاخصه‌ها همیشه پیش روی شماست برای آنکه شما وضعیت خودتان را با آن ارزیابی کنید و همچنین آینده و سیاست و سندی که دارید می‌نویسید و خیلی چیزهای دیگری که بر اساس آن چیزی است که شما به‌عنوان یک کارشناس دین از منابع (کتاب و سنت) استخراج کرده‌اید. روی این بحث یک مرور اجمالی خواهیم کرد.

محور دوم

بعضی دیگر از شاخصه‌ها به‌گونه‌ای هستند که تجربه‌های دنیا را در زیست تمدنی خودش بررسی می‌کند. کسانی که امروزه به دنبال پروژه‌های تمدنی هستند، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، با چه شاخص‌هایی این تمدنی بودن خودشان را وزن می‌کنند و آن را می‌سنجند؟

سؤال دیگری که پیش از این بحث مطرح است اینکه دانستن شاخصه‌های تمدن جامعه پیشرفته غرب چه فایده‌ای دارد؟

دانستن آن بدان جهت اهمیت پیدا می‌کند که ما نمی‌توانیم تمدن نوین اسلامی را طراحی بکنیم که به نیازهای جهانی معطوف نباشد و فقط به نیازهای بومی ما معطوف باشد و از این جهت ما ناگزیریم که در یک نگرش جهانی ببینیم که دیگران چه نیازهایی دارند و دیگران توفیقات خودشان را در چه می‌بینند؟ همچنین ما نمی‌توانیم بگوییم که تمدن اسلامی قرار است فقط پاسخگوی نیازهای انسان مسلمان باشد، بلکه تمدن اسلامی با آن معنایی که ما اراده می‌کنیم، می‌خواهد به نیازهای انسان معاصر پاسخ دهد و در شمارش نیازهای انسان معاصر، انسان‌ها را فراگیر ترسیم کند.

از طرف دیگر، ادبیات جدید غرب در تمدن سازی برای من و شما چالش‌هایی خلق می‌کند و شما نمی‌توانید شاخص‌هایی برای خودتان تعریف کنید که ناظر به شاخصه‌های تمدن غرب (اگرچه غلط) نباشد و آن‌ها را به‌حساب نیاورید؛ بنابراین لازم است که به آن شاخصه‌ها توجه شود و در مرحله بعد، ممکن است مواردی را قبول، رد و یا قائل به ‌تفصیل و ویرایش شوید.

محور سوم

محور سوم که در استخراج شاخصه‌های تمدن نوین ما را یاری می‌کند، نیازها و چالش‌های بزرگ مسلمانان معاصر است. اساساً تمدن، در پاسخ به نیازهای بزرگ جامعه بشری شکل می‌گیرد. بعضی تعریف تمدن را به این برگردانده‌اند که تمدن، اساساً پاسخ‌های متراکم به نیازهای انباشته است؛ یعنی اگر شما نیازهای کلان انسان امروز را در نظر بگیرید و بخواهید پاسخ‌های متراکمی به این نیازهای کلان بدهید در صورتی که این پاسخ‌ها الگو پیدا کند، تبدیل به سیستم شود و در هم تنیده شود، عملاً شما به آستانه‌های یک تمدن دسترسی پیدا کرده‌اید.

زمانی که ما از تمدن نوین اسلامی صحبت می‌کنیم؛ ناگزیر هستیم چالش‌های خودمان را بدانیم. نمی‌توانیم در کناری بنشینیم و بگوییم تمدن اسلامی در گوشه‌هایی خیلی خوب است و زمانی که به صحنه واقعی زندگی وارد شویم متوجه شویم که آن چالش‌ها حل نشده است. این‌طور نمی‌شود که بین آکادمی تمدن شناسی ما و آن چالش‌ها هیچ ارتباط و رفت و برگشتی نباشد. امروز کسی می‌تواند تمدنی فکر کند که عملاً در سفر باشد، در میدان باشد، در مرکز چالش‌ها باشد و بتواند بین حوزه نظر و عمل رفت و برگشت کند. نمی‌توانیم صرفاً از کتاب به کتاب در مورد تمدن فکر کنیم، بلکه باید حرکت ما از واقعیت به کتاب باشد و از کتاب به واقعیت، از صحنه زندگی به کتاب و از کتاب به صحنه زندگی تا این رفت و برگشت‌ها درست و به سامان نشود، یک مقدار تمدن اندیشی ما به جهت روشی دچار مشکل می‌شود و احتمالاً به خطا می‌رویم.

می‌خواهیم این سه محور ورود بر کتاب و سنت، تجربه غرب و نیازها و چالش‌ها را به‌صورت خلاصه و به یک تقسیم مثلثی شکل، بررسی کنیم.

 ....
ادامه مطالب مطرح شده در این نشست بزودی تقدیم خواهد شد...

[1]. این نشست در تاریخ 13 /10/ 97 در مدرسه تمدن نوین اسلامی برگزار شده است.