رضا عطایی
Author: رضا عطایی

تمدن سازی قرآنی در کلام حضرت زهراسلام‌الله علیها

اولین و عالی‌ترین منبع که مورد پذیرش همه فِرق اسلامی قرارگرفته، قرآن کریم است؛ اعتقاد و کاربست دستورات قرآن، از پیش‌فرض‌های تمدن اسلامی است. به‌عبارت‌دیگر، قرآن کریم به‌عنوان معجزة جاوید رسول گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی، از جمله نزول از منبع وحی، خطاناپذیر و عدم تحریف است، به همین دلیل جایگاه ویژه‌ای در شکل‌دهی جهان‌بینی انسان‌ها دارد و از مبانی تمدّن‌ساز به شمار می‌آید.

معصومان علیهم‌السلام، آنچه از دانش را که در اختیار انسان‌ها در هر موضوعی می‌گذاشتند، منشأ و ریشه علوم خود را قرآن می‌دانستند. ازاین‌رو در مواقع مختلف، مردم را به جایگاه قرآن و نقش اساسی آن در هدایت و سعادت انسان‌ها آگاه می‌کردند. حضرت زهرا سلام‌الله علیها، به‌عنوان یکی از معصومان علیهم‌السلام، در موارد متعدد، به آیات قرآن استناد کرده و از دستورات جهان‌شمول آن برای بسترسازی و تحقق سعادت حقیقی انسان‌ها استفاده کرده است.

یکی از میراث مهم برجای‌مانده از صدیقه کبری سلام‌الله علیها، سخنان پُرباری است که حضرت در بستر بیماری بودند و زنان مهاجر و انصار به‌عنوان عیادت خدمتشان حاضر شدند و عرض کردند: ای دختر رسول خدا، چگونه صبح کردى از بیماریت؟ حضرت در ابتدای کلام با حمد خداوند و درود بر پدر بزرگوارش، زنان را خطاب قرار می‌دهد و خصوصیاتی را برای مردان آن‌ها بیان می‌کند که باعث ناخرسندی حضرت گردیده بود. خصوصیاتی مانند: سکوت در برابر غاصبان، شوخى با سرنوشت اسلام و مسلمانان، انجام کار بی‌حاصل، تسلیم در برابر دشمن، فساد عقیده، گمراهی افکار و لغزش اراده‌ها (1) ازجمله مواردی بود که حضرت برای آن‌ها بیان فرمودند. حضرت فاطمه سلام‌الله علیها در پایان این سخنان به آیه «بِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ فِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ» (2) اشاره می‌کند.

قرآن کریم در ابتدا این آیه می‌فرماید: «تَرى‏ كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا» یعنی بسيارى از آنان را مى‏بينى كه طرح دوستى و محبت با كافران مى‏ريزند و بديهى است كه دوستى آن‌ها ساده نبود، بلكه دوستى آميخته با انواع گناه و تشويق آنان به اعمال و افكار غلط بود. (3) بر اساس این آیه، «ولايت كفار از روى هواى نفس» سبب خشم خداوند و عذاب ابدی انسان می‌شود.

علامه طباطبائی می‌گوید: اين آيه از قبيل استشهاد و گواهى خواستن از حس و وجدان است، به اين بيان كه اگر قدر دين خود را مى‏شناختند از آن دست برنمی‌داشتند و آن را لگدكوب تجاوزات خود نمى‏نمودند و در نتيجه متدينين به دين خود را كه همه اهل توحيدند دوست مى‏داشتند و از آنان كه به كفر گراييده‏اند بيزارى مى‏جستند. (4)

بنابراین با توجه به سخنان حضرت زهرا سلام‌الله علیها، ولایت‌پذیری اولیاء خداوند، دغدغه مند بودن نسبت به اسلام و امور مسلمانان، توجه به نتیجه در کارها، عدم تسلیم در برابر دشمن، اراده قوی و اعتقاد راسخ، ازجمله اموری است که در پیش‌بُرد دستورات اسلام برای ایجاد تمدن اسلامی لازم است.

حضرت در ادامه مجدداً بر عدم ولایت‌پذیری مردان مهاجر و انصار تأکید می‌کند و سپس ثمرات ولایت‌پذیری را چنین بیان می‌کند «به خدا سوگند -اگر امر خلافت با علی علیه‌السلام بود- هرگاه مردم از جاده حق منحرف می‌شدند و از پذیرش دلیل روشن سرباز می‌زدند، آن‌ها را با نرمى و ملایمت به‌سوی منزل مقصود سیر می‌داد، سیرى که هرگز آزاردهنده نبود، نه مرکب ناتوان می‌شد و نه راکب خسته و ملول می‌شد. سرانجام آن‌ها را به سرچشمه آب زلال و گوارا وارد می‌ساخت، نهرى که دو طرفش مملو از آب بود، آبى که هرگز ناصاف نمی‌شد سپس آن‌ها را پس از سیرابى کامل بازمی‌گرداند و سرانجام او را در پنهان و آشکار خیرخواه خود می‌یافتند. او هرگز از دنیا بهره نمى‌گرفت و از آن سودى جز سیراب کردن تشنه کامان و سیر نمودن گرسنگان نداشت و در اینجا دنیاپرست از زاهد و راستگو از دروغگو، براى همه آن‌ها روشن می‌شد.

سپس حضرت برای کلام خود به این دو آیه استناد می‌کند: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَات مِّنَ السَّمَاءِ وَ الاَرْضِ وَ لَکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ» (4) «وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلاَءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئَاتُ مَا کَسَبُوا وَ مَا هُمْ بِمُعْجِزِینَ». (5)

«بركات» به معناى هر چيز كثيرى از قبيل امنيت، آسايش، سلامتى، مال و اولاد است كه غالباً انسان با فقدان آن‌ها مورد آزمايش قرار مى‏گيرد. جمله «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا ...» دلالت می‌کند که ايمان و تقواى جمعی سبب نزول برکات است نه ايمان يك نفر و دو نفر، چون كفر و فسق جمعيت، باایمان و تقواى چند نفر،  همچنان اثر خود را خواهد داشت. (7)

بر اساس اندیشه مقام معظم رهبری مدظله‌العالی شاخصه‌های تمدن نوين اسلامي ، بهره‌مندی انسان‌ها از همه ظرفیت‌های مادي و معنوي است که خداوند براي تأمین سعادت و تعالي آنان در عالم طبيعت و در وجود خود آنان تعبيه کرده است. (8)

بنابراین در تمدن اسلامی، علاوه بر جنبه‌های معنوی، به همه ابعاد مادی بشر نیز توجه می‌شود. ظرفیت‌های مادی، همواره از شاخصه‌های مهم در رشد و پیشرفت به‌حساب می‌آید که نبود آن می‌تواند مسیر پیشرفت و ترقّی تمدن اسلامی را به چالش بکشاند.

حضرت زهرا سلام‌الله علیها با استناد به آیه 96 سوره اعراف، بیان می‌کنند که ولایت‌پذیری، نتیجه‌ای جزء تحقّق رستگاری دنیوی و آخرتی انسان‌ها در پی ندارد. به‌عبارت‌دیگر ولایت‌پذیری ازجمله امور مهم و کارآمد در پیشرفت امور مادی و معنوی انسان‌ها است که این پیشرفت خود در شکل‌دهی و بازسازی جهان‌بینی انسان‌ها به سمت برپایی تمدن اسلامی بسیار اثرگذار است.

حاصل کلام این‌که، حضرت زهرا در سخنانش به اقتضای کلام و در جای مناسب به آیات قران استشهاد نموده‌اند؛ گاه آیات را در اثبات کلام خود تلاوت می‌کرد و گاه مفهوم التزامی آیه را در نظر داشته‌اند و گاه به‌ظاهر آیه احتیاج نموده‌اند. صدیقه کبری سلام‌الله علیها در خطابه‌ای که در جمع زنان مهاجر و انصار ایراد فرمودند ده آیه از قرآن را تلاوت فرمودند که در این نوشته به‌عنوان نمونه فقط به سه آیه از استشهادات قرآنی حضرت در جمع زنان مهاجر و انصار اشاره شد و می‌طلبد که آیات دیگر نیز مورد بررسی قرار بگیرد. این آیات قرآن در ارزیابی شرایط حاکم بعد از رسول‌الله صلی‌الله علیه و آله و مشکلاتی که در جامعه آن زمان برای جلوگیری از پیش‌بُرد دستورات اسلام و ایجاد زیربنای تمدن اسلامی به وجود آمده بود، بسیار راه گشا است. به‌عبارت‌دیگر، یکی از علل انحراف مردم، آن‌هم چند روز بعد از رحلت پيامبر اعظم صلّى اللّه عليه و آله عمل نکردن به اوامر و نواهى قرآن است؛ اگر جامعه بخواهد در مسیر ارزش‌های اسلامی سازنده تمدن اسلامی قدم بردارد باید نسبت به قرآن کریم باور نظری و عملی داشته باشد چون اصلِ تمدن اسلامي بر اساس آيات قرآن و توسط پيامبر صلی‌الله عليه و آله برنامه‌ريزي شده است.

پی‌نوشت‌ها:

  1. طبرسى، احمد بن على‏، الإحتجاج على أهل اللجاج، ج‏1، ص 108.
  2. سوره مائده، آیه 80.
  3. مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، ج‏5، ص 44.
  4. طباطبائی، سید محمدحسین، الميزان في تفسير القرآن، ج‏6، ص78.
  5. سوره اعراف، آیه 96.
  6. سوره زمر، آیه 51.
  7. طباطبائی، سید محمدحسین، الميزان في تفسير القرآن، ج‏8، ص20.
  8. بيانات مقام معظم رهبري مدظله‌العالی در اجلاس جهانی علما و بیداری اسلامی، 9/2/1392.

رضا عطائی، پژوهشگر حوزه علمیه قم(مدرسه تمدن نوین اسلامی)